27 sierpnia 1939 roku na stadionie przy Łazienkowskiej w Warszawie wydarzyło się coś, na co mało kto liczył. Reprezentacja Polski pokonała Węgry 4:2, choć po półgodzinie przegrywała już dwoma bramkami. Rywale byli aktualnymi wicemistrzami świata, a biało-czerwoni od ponad roku nie potrafili wygrać meczu międzypaństwowego. Bohaterem spotkania został Ernest Wilimowski, który trzykrotnie trafił do siatki.
Gdyby nie to, co nastąpiło później, wspominalibyśmy zapewne jedno z najbardziej efektownych zwycięstw polskiego futbolu międzywojennego. Świetny występ napastnika Ruchu, udana taktyka Józefa Kałuży, sensacyjny wynik i perspektywa kolejnych spotkań.
Pięć dni później Niemcy napadły na Polskę. Mecz z Węgrami okazał się ostatnim występem reprezentacji przed II wojną światową. Piłkarze, którzy w niedzielne popołudnie cieszyli się ze zwycięstwa, wkrótce musieli odnaleźć się w rzeczywistości okupacji. Niektórzy trafili do wojska, inni do niewoli. Ernest Wilimowski, największa gwiazda tamtego spotkania, podczas wojny zaczął grać dla reprezentacji Niemiec.
Historia meczu Polska–Węgry jest fascynująca także bez znajomości jego dalszych konsekwencji. Polacy dokonali przecież czegoś, czego wcześniej nie udało im się osiągnąć przez kilkanaście lat: po raz pierwszy pokonali reprezentację Węgier. A zrobili to w momencie, kiedy niemal wszystko wskazywało na kolejną porażkę.
Warszawa czekała na mecz, Europa na wiadomości z Berlina
Pod koniec sierpnia 1939 roku trudno było udawać, że sytuacja międzynarodowa wygląda normalnie. Niemcy od miesięcy wysuwały wobec Polski żądania terytorialne, a 23 sierpnia w Moskwie podpisano pakt Ribbentrop–Mołotow. Napięcie rosło z każdym dniem. Przygotowania wojskowe coraz wyraźniej wpływały na codzienne życie.
Mimo to niedziela 27 sierpnia miała również swój sportowy punkt programu. Do Warszawy przyjeżdżała jedna z najlepszych reprezentacji Europy.
Węgrzy rok wcześniej dotarli do finału mistrzostw świata we Francji. Przegrali w nim z Włochami 2:4, ale zdobycie wicemistrzostwa było potwierdzeniem ich znakomitej pozycji w międzynarodowym futbolu. W składzie mieli piłkarzy doskonale znanych ówczesnym kibicom, takich jak György Sárosi czy Gyula Zsengellér.
Polska mogła przeciwstawić im ambicję i kilka naprawdę dużych talentów, lecz wyniki ostatnich miesięcy nie dawały szczególnych powodów do optymizmu.
Na stadionie Wojska Polskiego zebrało się według różnych źródeł około 20–25 tysięcy widzów. Wśród publiczności było wielu mężczyzn w mundurach. Trwały przygotowania do ewentualnego konfliktu, część rezerwistów pozostawała już w wojsku.
Bohdan Tomaszewski, który jako młody człowiek oglądał tamto spotkanie z trybun, wspominał po latach właśnie ten obraz stadionu: widownię pełną ludzi w wojskowych mundurach.
To ważny szczegół. Kibice nie żyli przecież w nieświadomości nadciągającego zagrożenia. Doskonale wiedzieli, że polityczna sytuacja jest poważna. Nadal jednak chcieli zobaczyć mecz i cieszyć się zwykłą niedzielą.
Wicemistrzowie świata kontra drużyna z czterema debiutantami
Selekcjonerem reprezentacji Polski był Józef Kałuża, jedna z najważniejszych postaci przedwojennego futbolu. Dawny napastnik Cracovii prowadził kadrę od 1932 roku i miał za sobą między innymi udział w igrzyskach olimpijskich w Berlinie oraz mundialu we Francji.
Przed spotkaniem z Węgrami jego drużyna znalazła się w trudnej sytuacji kadrowej.
Na powołania zawodników wpływały nie tylko kwestie sportowe. Niektórych piłkarzy obejmowały obowiązki wojskowe, a przygotowania do potencjalnego konfliktu utrudniały pracę reprezentacji. W rezultacie w spotkaniu z wicemistrzami świata pojawiło się aż czterech debiutantów.
Wśród nich był Paweł Cyganek, występujący na co dzień w Fabloku Chrzanów. Dla zawodnika z klubu grającego poza krajową elitą wyjście na boisko przeciwko tak znakomitym rywalom musiało być wielkim wydarzeniem.
Przygotowania do meczu miały jeszcze jeden interesujący wątek. Latem 1939 roku w pracy z reprezentacją pomagał Alex James, były reprezentant Szkocji i znakomity zawodnik Arsenalu. Słynął z techniki i inteligencji boiskowej, a podczas pobytu w Polsce prowadził intensywne zajęcia przygotowania fizycznego.
Zawodnikom nie zawsze odpowiadały wymagające treningi. James stawiał jednak na kondycję, która w końcówce spotkania z Węgrami miała okazać się jednym z atutów polskiej drużyny.
Szkot wyjechał z Polski przed meczem. Nie oglądał więc z trybun efektów swojej pracy.
Józef Kałuża dysponował natomiast zawodnikiem, którego talent znano już daleko poza granicami Polski. Był nim Ernest Wilimowski.
Ernest Wilimowski. Piłkarz, którego nie potrafili zatrzymać nawet Brazylijczycy
Wilimowski miał w sierpniu 1939 roku zaledwie 23 lata, ale był już jednym z najlepszych polskich piłkarzy.
Urodził się w Katowicach w 1916 roku, jeszcze w czasach, kiedy miasto należało do Niemiec. Futbolową sławę zdobył w Ruchu Wielkie Hajduki, późniejszym Ruchu Chorzów. Wyróżniał się znakomitą techniką, swobodą dryblingu i umiejętnością zdobywania bramek z trudnych pozycji.
Największy rozgłos przyniósł mu mundial w 1938 roku. Polska zagrała wtedy w Strasburgu z Brazylią. Mecz zakończył się porażką biało-czerwonych 5:6 po dogrywce, ale Wilimowski zdobył aż cztery bramki.
Strzelenie czterech goli Brazylii podczas mistrzostw świata było osiągnięciem wyjątkowym. Polacy odpadli z turnieju po jednym spotkaniu, a mimo to występ śląskiego napastnika przeszedł do historii.
Przeciwko Węgrom Wilimowski znów miał być najgroźniejszą bronią reprezentacji. Początek spotkania nie zapowiadał jednak jego wielkiego dnia.
Po pół godzinie było 0:2. Zapowiadała się kolejna porażka
Pierwszą bramkę dla Węgier zdobył Gyula Zsengellér w 14. minucie. Po mniej więcej półgodzinie gry Sándor Ádám podwyższył wynik na 2:0.
Sytuacja zaczynała wyglądać znajomo. Faworyci mieli dwubramkową przewagę, a polscy kibice mogli obawiać się kolejnego nieudanego występu reprezentacji.
Tymczasem biało-czerwoni nie zamierzali się poddawać. Kilka minut po drugim golu rywali Wilimowski zdobył bramkę kontaktową. W historycznych opisach spotkania podkreśla się jego umiejętność znalezienia miejsca do strzału i skutecznego wykończenia akcji mimo obecności obrońców.
Do przerwy Polska przegrywała 1:2, ale przebieg spotkania zaczął się zmieniać. Węgrzy nie wyglądali już tak pewnie, a gospodarze coraz częściej przejmowali inicjatywę. Szczególnie dobrze prezentował się Ewald Dytko, który pracował w środku pola i uczestniczył w budowaniu polskich akcji.
Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na coś, co łatwo umyka w opowieściach o dawnych meczach. Skoro nie zachowały się pełne telewizyjne transmisje, odtwarzanie przebiegu spotkania wymaga korzystania z ówczesnych relacji prasowych, wspomnień i późniejszych opracowań. Niektóre szczegóły, w tym dokładne minuty bramek, różnią się między źródłami.
Co do jednego nie ma jednak wątpliwości: po przerwie Polacy zagrali znacznie lepiej, a Węgrzy nie znaleźli odpowiedzi na ich ataki.
Cztery gole z rzędu. Warszawa świętuje sensację
W drugiej połowie reprezentacja Polski przejęła inicjatywę. Wilimowski coraz częściej przedostawał się pod bramkę Ferenca Sziklaia. Gospodarze atakowali szybciej, a węgierscy obrońcy mieli problemy z zatrzymaniem rozpędzonych polskich zawodników.
Po nieco ponad godzinie gry Wilimowski zdobył drugiego gola. Było 2:2. Węgrzy próbowali odzyskać kontrolę nad spotkaniem, ale Polacy nie ograniczyli się do bronienia remisu. Nadal szukali zwycięskiej bramki.
W końcówce nastąpiły dwie akcje, które rozstrzygnęły mecz. Najpierw po zagraniu ręką jednego z węgierskich obrońców sędzia przyznał Polsce rzut karny. Do piłki podszedł Leonard Piątek i wykorzystał jedenastkę.
Polska prowadziła 3:2. Niedługo później Wilimowski wdarł się między obrońców i mocnym strzałem zdobył swoją trzecią bramkę tego dnia. Wynik 4:2 utrzymał się do końca.
Dla polskich kibiców było to ogromne wydarzenie. Nie dość, że reprezentacja pokonała wicemistrzów świata, to jeszcze odrobiła dwubramkową stratę i w drugiej połowie wyraźnie przejęła kontrolę nad spotkaniem.
Po ostatnim gwizdku część widzów wbiegła na murawę. Piłkarzy noszono na ramionach, a szczególne zainteresowanie wzbudzali Wilimowski i kapitan zespołu Władysław Szczepaniak.
Zdjęcia z tego dnia zachowały się do dziś. Uśmiechnięci kibice, zawodnicy otoczeni tłumem i radość po wielkim zwycięstwie.
Patrząc na nie, łatwo zapomnieć, że zostały wykonane zaledwie kilka dni przed jedną z największych katastrof w historii Polski.
Pierwszy rywal reprezentacji był również jej ostatnim przeciwnikiem przed wojną
W historii spotkania z 27 sierpnia kryje się ciekawy zbieg okoliczności. Węgry były pierwszym przeciwnikiem reprezentacji Polski w historii.
18 grudnia 1921 roku biało-czerwoni rozegrali w Budapeszcie swój debiutancki mecz międzypaństwowy. Przegrali wtedy 0:1. Przez następne lata kilkukrotnie mierzyli się z Węgrami, ale długo nie potrafili ich pokonać.
Dopiero w sierpniu 1939 roku udało się odnieść pierwsze zwycięstwo. W ten sposób pierwsza część historii polskiej reprezentacji została niejako zamknięta spotkaniami z tym samym przeciwnikiem.
Nie było to oczywiście planowane zakończenie. Kadra Józefa Kałuży miała już ustalone kolejne mecze. Na 3 września zaplanowano spotkanie z Bułgarią w Warszawie, a trzy dni później Polacy mieli zagrać z Jugosławią w Belgradzie.
Po zwycięstwie nad Węgrami kibice mieli prawo liczyć, że reprezentacja zaczyna odzyskiwać formę. Czterej debiutanci zdobyli cenne doświadczenie, Wilimowski znajdował się w znakomitej dyspozycji, a drużyna pokazała, że potrafi wygrywać z wymagającymi przeciwnikami. Jednak żaden z zaplanowanych meczów nie doszedł do skutku.
„Kto wie, czy dzisiejszy mecz nie jest ostatnim przed wojną”
Po spotkaniu odbyło się oficjalne spotkanie przedstawicieli obu reprezentacji.
Jak przypomina Instytut Pamięci Narodowej, prezes PZPN Kazimierz Glabisz miał powiedzieć wtedy słowa, które po kilku dniach nabrały wyjątkowego znaczenia:
„Kto wie, czy dzisiejszy mecz nie jest ostatnim przed wojną”.
Nie była to przepowiednia oparta na wiedzy o przyszłości. W ostatnich dniach sierpnia zagrożenie wybuchem konfliktu było powszechnie odczuwalne. Glabisz mówił więc o obawie, którą podzielało wielu ludzi.
Mimo politycznego napięcia spotkanie miało także wymiar przyjacielski. Relacje między Polską i Węgrami były tradycyjnie dobre, a obecność węgierskiej drużyny w Warszawie traktowano jako ważny gest.
Na pomeczowym spotkaniu wręczono Węgrom pamiątkę przedstawiającą mapę granic Polski. Gest miał symbolizować bliskie stosunki między oboma państwami.
Kilka dni później takie uroczystości przestały mieć znaczenie. 1 września Niemcy zaatakowały Polskę. 17 września od wschodu wkroczyła Armia Czerwona. Państwo znalazło się pod okupacją, a normalne funkcjonowanie polskiego sportu zostało przerwane.
Na kolejny oficjalny mecz reprezentacji trzeba było czekać prawie osiem lat.
Co stało się z bohaterami ostatniego przedwojennego meczu?
Losy zawodników z sierpnia 1939 roku potoczyły się bardzo różnie. Niektórzy trafili do wojska, część do niewoli, inni próbowali przetrwać okupację, kontynuując w miarę możliwości życie zawodowe i sportowe. Życiorysy piłkarzy ze Śląska były szczególnie skomplikowane ze względu na sytuację ludności regionu pod niemiecką okupacją.
Wszystkich dwunastu polskich zawodników, którzy wystąpili w spotkaniu z Węgrami, wliczając rezerwowego wprowadzonego w trakcie gry, przeżyło wojnę. Nie wszyscy wrócili jednak później do reprezentacji.
Trener Józef Kałuża zmarł w Krakowie w 1944 roku. Nie doczekał wznowienia międzynarodowych występów polskiej drużyny.
Najbardziej złożona i do dziś budząca dyskusje pozostaje historia Ernesta Wilimowskiego.
Po wybuchu wojny piłkarz pozostał związany z futbolem na terenach kontrolowanych przez Niemcy, a następnie występował w reprezentacji III Rzeszy. W latach 1941–1942 rozegrał dla niej osiem spotkań i zdobył trzynaście bramek.
Dla wielu Polaków, którzy pamiętali jego występy z orłem na piersi, był to wybór trudny do zaakceptowania. Przez długi czas nazwisko Wilimowskiego praktycznie zniknęło z oficjalnej pamięci o przedwojennych sukcesach reprezentacji.
Dzisiaj historycy zwracają uwagę także na skomplikowaną sytuację narodowościową Górnego Śląska i wojenne losy jego mieszkańców. Nie zmienia to faktu, że występy Wilimowskiego dla reprezentacji nazistowskich Niemiec stanowią jeden z najbardziej kontrowersyjnych rozdziałów jego biografii.
Wilimowski nigdy więcej nie zagrał dla Polski. W narodowych barwach zakończył karierę z bilansem 22 oficjalnych spotkań i 21 bramek. Trzy ostatnie trafienia zdobył właśnie przeciwko Węgrom.
Reprezentacja wróciła dopiero w 1947 roku
Po wojnie polski futbol musiał organizować się niemal od początku. Wiele stadionów zostało zniszczonych lub uszkodzonych, część klubów przestała istnieć, a granice kraju i struktura społeczna uległy ogromnym zmianom. Niektóre przedwojenne ośrodki piłkarskie znalazły się poza granicami powojennej Polski.
Pierwszy oficjalny mecz reprezentacji po wojnie odbył się 11 czerwca 1947 roku. Polacy zagrali w Oslo z Norwegią i przegrali 1:3.
Od zwycięstwa nad Węgrami minęło prawie osiem lat. Nie była to już ta sama drużyna. Zmieniło się pokolenie zawodników, zmienił się kraj, zmieniły się warunki życia.
Mecz z 27 sierpnia 1939 roku na długo pozostał więc czymś więcej niż jednym z wyników w statystykach polskiej reprezentacji. Stał się ostatnim obrazem przedwojennej kadry i świadectwem możliwości zespołu, którego dalszego rozwoju nigdy nie zobaczyliśmy.
Czy drużyna Kałuży mogła osiągnąć wielkie sukcesy w kolejnych latach? Tego nie da się rozstrzygnąć. Zwycięstwo nad Węgrami było imponujące, ale pojedynczy mecz nie przesądza o przyszłości reprezentacji.
Wiadomo natomiast, że 27 sierpnia 1939 roku polscy piłkarze rozegrali jedno z najlepszych spotkań w swojej dotychczasowej historii. Odrobili dwie bramki straty i pokonali drużynę, która rok wcześniej walczyła w finale mistrzostw świata.
Na zachowanych fotografiach widać kibiców wynoszących zawodników na ramionach. Cieszą się z wyniku, a część z nich zapewne planuje już wyjazd na następny mecz albo powrót na stadion za tydzień.
Nie mogli wiedzieć, że na kolejne spotkanie reprezentacji przyjdzie im czekać aż do 1947 roku.
